Nieuwscheckers
Universiteit Leiden
Ontstaan
Nieuwscheckers startte in 2009 naar voorbeeld van een gelijksoortig project van de Tilburgse School voor Journalistiek, waar docenten Theo Dersjant en Monique Hamers een jaar eerder het factchecken hadden geïntroduceerd in het onderwijs. Leidse factcheckers volgen een bijvak of een master Journalistiek en Nieuwe Media, of de mastertrack Science, Communication and Society.
Werkwijze
Nieuwscheckers komen in actie zodra ze in de krant, op de televisie of op het web nieuws tegenkomen dat niet pluis is: verdachte statistieken, dubieuze redeneringen, onwaarschijnlijke beweringen. Waar sprake is van onderzoeksrapporten of wetenschappelijke artikelen, vragen ze de documenten op om zich een oordeel te vormen. Bronnen worden nagebeld, specialisten geraadpleegd. Was de steekproef wel groot genoeg? Is deze expert echt zo deskundig? Tot slot wordt de journalisten die het nieuws brachten om een toelichting gevraagd op hun werk. De studenten publiceren het verslag van hun check op het weblog nieuwscheckers.nl, waar ze ook inzicht geven in de bronnen en methoden die zij zelf hebben gebruikt.
5. Volledige tekst / verhaal van de case, eventueel met foto's door de tekst heen
5 Standaardfouten
In Leiden en Tilburg zijn inmiddels omstreeks tweehonderd nieuwsitems gewogen en merendeels te licht bevonden. Betekent dit dat de nieuwsmedia niet te vertrouwen zijn? Nee, want de gecheckte berichten zij geen representatieve steekproef: de studenten checken alleen het nieuws dat zij wantrouwen. Wel blijkt uit deze collectie grotere en kleinere missers - waarvan een uitgebreidere versie verscheen op journalistenweblog De Nieuwe Reporter - dat journalisten regelmatig dezelfde soort fouten maken. De top-5:
1. De bron blijft onbekend. Veel van de fouten waren niet gemaakt als de verantwoordelijke journalist even een rapport had opgevraagd of een onderzoeker had gebeld. Als dat kon - maar vaak kon dat helemaal niet, omdat de bron een niet-openbaar rapport was, of een nog niet gepubliceerd onderzoek. Toch zegt de journalistieke Code van Bordeaux niet voor niets (artikel 3): 'De journalist doet zijn berichtgeving alleen berusten op feiten waarvan hij de bron kent'. Actualiteitenrubriek Netwerk bracht dit jaar opgeklopte cijfers over zelfdoding in verzorgingstehuizen, zonder het onderzoek te kunnen checken dat een euthanasievereniging naar buiten had gebracht. Andere media konden het onderzoek wel inzien, maar namen niet de moeite om een kritische blik te werpen op de cijfers.
Wanneer er geen toegang is tot de bron, zouden journalisten dat moeten vermelden - of het hele onderwerp in de prullenbak moeten gooien.
2. Nuances en context ontbreken. Nieuws en nuances verdragen elkaar slecht. In Amersfoort liepen de spanningen tussen moskeebezoekers en buurtbewoners hoog op, aldus het AD. Nieuwscheckers gingen ter plekke kijken en constateerden dat het erg meeviel met de onlust. Bovendien: twee van de vijf buurtbewoners zijn zelf moslim. Een bericht kan zelfs helemaal waar zijn en toch fout wanneer de context ontbreekt. 'Nieuwe hagedissensoort ontdekt met dubbele penis', meldden de nieuwsmedia begin 2010. Klopt, maar het is geen nieuws: alle hagedissen zijn uitgerust met een dubbel geslachtsdeel. De journalisten hadden het even kunnen opzoeken in de Wikipedia.
Zo worden vermoedens zekerheden, kleine kansen aanzienlijke risico's, te weinig metingen trends en willekeurige voorbeelden nieuwswaardige fenomenen.
3. De onderzoeksmethode is gebrekkig. Een op de vijf jongeren heeft ervaring met geweld in een relatie. Althans, dat concludeerde de GGD Rotterdam-Rijnmond uit internationaal onderzoek en een eigen internetenquête. Onder andere De Telegraaf en het AD namen het nieuws van de GGD klakkeloos over. Nieuwscheckers ontdekte dat de cijfers berustten op een rammelende internetenquête en slecht gelezen buitenlands onderzoek.
Inzicht in onderzoeksmethoden en kennis van statistiek heeft op nieuwsredacties geen hoog aanzien. Journalisten herkennen wel als probleem dat internetpolls vaak onbetrouwbaar zijn omdat de respondenten zichzelf selecteren, maar dat weerhoudt ze er vaak niet van om de uitkomsten van zulke polls te presenteren als nieuws.
4. De bron heeft een belang. Geen bron zonder belang: welke journalist is er niet van doordrongen? Toch vonden de factcheckende studenten tal van berichten van het type 'Wij van wc-eend adviseren wc-eend'. Het NOS-journaal meldde onbetrouwbare cijfers over verspilde proefdieren, zonder de bron te checken: de Vereniging Proefdiervrij. Volgens twee gametijdschriften was gamen de goedkoopste van alle hobby's. Een fact-checker rekende voor dat Kolonisten van Catan nog veel minder kostte en als je zelfs dat niet kon betalen, kon je altijd nog gaan wandelen of punniken.
5. De verklaring is verzonnen. De feiten kloppen, maar de verklaring niet. De afgelopen twee jaar hebben journalisten ten onrechte van alles op het conto van de kredietcrisis geschreven. Bij het checken van nieuws over emigratiewensen stuitten de studenten op één deskundige die het toegenomen aantal emigraties toeschreef aan de recessie en op een tweede die het aantal emigraties juist zag dalen, ook vanwege de recessie. Netwerk wijdde een reportage aan huisdieren die door de crisis in groten getale in het asiel zouden belanden. De uitzending was gebaseerd op een onderzoek dat dateerde van voor de kredietcrisis. De verantwoordelijke Netwerk-redacteur: "Keiharde cijfers hoeven in dit geval helemaal niet."
Leerzaam
Nieuwscheckers is een succesvol project, dat journalistiekstudenten een uniek inkijkje geeft in de werking van de nieuwsfabriek. Ze leren hoe nieuws gemaakt wordt, scherpen hun kritische blik en oefenen essentiële researchvaardigheden. Nieuwscheckers is bovendien niet allen leerzaam voor de studenten, maar ook voor de nieuwsconsumenten en voor de gecheckte journalisten.
b. Contactpersoon
Peter Burger (p.burger@hum.leidenuniv.nl)
www.nieuwscheckers.nl
http://www.hum.leidenuniv.nl/praktijkstudies/jnm/
http://science.leidenuniv.nl/index.php/scs/index/
g. Logo / afbeelding bedrijf
Zie onze site: www.nieuwscheckers.nl
h. Youtube filmpje
http://www.youtube.com/watch?v=47iUfFDvMUc
In maart 2009 prikten Nieuwscheckers het populaire misverstand door dat bijgeloof over vrijdag de dertiende als ongeluksdag een oeroud fenomeen is: het is niet veel ouder dan het jaar 1900. Mediaprogramma De Leugen Regeert besteedde er aandacht aan.